Categorie archief: Geen categorie

De Filosofie der Vrijheid

De ‘Filosofie der Vrijheid’ is een grond leggend filosofisch werk van Rudolf Steiner (voorts Steiner). Het boek verscheen voor het eerst in 1894 in Duitsland onder de titel: ‘Die Philosophie der Freiheit’. De ideeën geuit in het boek werden (en worden) vaak niet goed begrepen en hebben tot op heden nog niet stevig voet gevat in filosofische discussies. Volgens Pim Blomaard, vertaler van de meest actuele Nederlandstalige versie van het boek, is het lastige aan Steiner’s filosofie dat deze zich in geen enkele bekende filosofische stroming laat inlijven.

In het boek staat de volgende vraag centraal: heeft de mens een vrije wil, of wordt de wil net als ieder ander natuurverschijnsel genoodzaakt door een uiterlijke oorzaak? Deze uiterlijke oorzaak zouden bijvoorbeeld de omgeving, de opvoeding of onze hersenen kunnen zijn. Deze vraag speelt al ruim 2000 jaar een rol in filosofische discussies. Ook tegenwoordig speelt deze vraag een belangrijke rol in wetenschappelijke discussies. De afgelopen jaren zijn in Nederland verscheidene boeken verschenen die bij dit onderwerp stil staan, zoals: ‘De Vrije Wil bestaat niet’ van Victor Lamme, ‘Vrije Wil’ van Tjeerd van de Laar en Sander Voerman en ‘Hoezo vrije wil’ van Maureen Sie E.A.. Ook in een populair boek zoals ‘Wij zijn ons brein’ van Dick Swaab wordt aandacht aan deze vraag geschonken. En, ook in Trouw zijn hierover herhaaldelijk artikelen gepubliceerd. Kortom: de vraag is nog steeds actueel.

Volgens Steiner is het antwoord op de bovenstaande vraag afhankelijk van het antwoord op een andere vraag, die in het boek een evenzo belangrijke rol speelt. Deze vraag luidt: kan het wezen van de mens op een zodanige wijze worden aanschouwd, dat deze aanschouwing de basis vormt voor alle overige gewaarwording en/of wetenschap waarmee de mens gedurende zijn leven in aanraking komt, maar waarvan hij het gevoel heeft dat hij er geen zekerheid van kan krijgen? Deze tweede vraag is een antropologische en kentheoretische vraag. De vraag gaat in op het wezen van de mens. Steiner onderzoekt in zijn boek het denken, het waarnemen, het voelen en het willen en zoekt daarbij naar een basis, een fundament. Deze basis wil Steiner vinden, zodat hij een uitgangspunt heeft om de wereld en ook het menselijke wezen zelf met zekerheid te leren kennen. In de kenleer wordt o.a. de volgende vraag gesteld: langs welke weg kan de mens zekere kennis verkrijgen? Als voorbeeld kan hierbij gedacht worden aan de beroemde uitspraak van Descartes die zei: ‘Ik denk, dus ik ben’ (Cogito ergo sum) en veronderstelde, daarmee in het denken die basis gevonden te hebben.

Het boek bestaat uit twee delen. In het eerste deel wil Steiner de lezer op een punt brengen in zichzelf waar de individuele vrijheid beleefd kan worden. Hoewel Steiner een heldere denker is, die niet nodeloos ingewikkeld schrijft, is het toch een hele prestatie om zijn weg te vervolgen naar dit punt. In het tweede deel van het boek gaat Steiner in op de werkelijkheid van de vrijheid. Daar laat hij zien op welke wijze de vrijheid in het dagelijkse leven kan worden gerealiseerd.

In zijn biografie, ‘Mein Lebensgang‘, schrijft Steiner welke doelstellingen hij voor ogen had ten tijde van het schrijven van de ‘Filosofie der Vrijheid’. In het tiende hoofdstuk van dit boek benoemt hij twee centrale doelstellingen. Ten eerste kwam hij in zijn tijd in aanraking met epistemologen die veronderstelden dat de begrippen en ideeën die mensen over de wereld vormen een bijkomstigheid zijn die alleen voor de mens gelden en niet wezenlijk onderdeel uitmaken van de natuur. Steiner wilde laten zien dat de mens zintuigvrij denkend geen beelden vormt van de wereld, als een buitenstaander, maar, in het wezenlijke van de wereld kan doordringen en zo de natuur werkelijk kan erkennen. Ten tweede wilde Steiner laten zien dat in het beleven van dit zintuigvrije denken ook het wezenlijke van de individuele mens beleefd kan worden. In deze belevenis is volgens hem tevens de fundamentele belevenis van de vrijheid gegeven. Deze idee van de vrijheid wilde hij nader uitwerken.

Het bestuderen van de Filosofie der Vrijheid

In het nawoord van een recente vertaling van de ‘Filosofie der Vrijheid’, vertaald door Pim Blomaard en uitgegeven in 1998, wijst deze op een bezwaar dat verbonden is aan de methode die Steiner heeft gehanteerd. In zijn boek maakt Steiner gebruik van introspectie (in jezelf kijken). Dat doet hij aan de hand van het beschrijven van gedachtenprocessen, gevoelens en wilsbesluiten. Bijvoorbeeld beschrijft hij hoe zich gedachten ontwikkelen aan de hand van het zintuiglijk waarnemen van een aantal biljartballen die op elkaar stoten. Veel hedendaagse wetenschappers verwerpen deze methode, omdat zij menen dat deze methode niet controleerbaar is. Immers, datgene wat ik in mijzelf kan waarnemen, is alleen voor mijzelf toegankelijk. Is dit een zwaarwegend bezwaar? Uiteraard is voor iemand niet controleerbaar wat Steiner zelf precies, dacht, voelde of waarnam toen hij het boek schreef. Echter, eenieder kan de processen die Steiner helder beschrijft innerlijk navoltrekken en vervolgens erover nadenken of de conclusies die Steiner uit deze experimenten trekt aanvaardbaar zijn. Bij alles wat Steiner schrijft kan de vraag gesteld worden: ‘neem ik dit over?‘. Een voordeel van Steiner’s methode is dat een diepgaande analyse van het eigen gedachte-, gevoels- en wilsleven mogelijk is, hetgeen tot meer zelfkennis kan leiden.

De maker van deze pagina streeft naar het volgend: Een korte en bondige beschrijving van de hoofdlijn van het boek de ‘Filosofie der Vrijheid’ geven. Deze kan de geïnteresseerde lezer van het boek helpen om het boek eenvoudiger en beter te doorgronden. Althans, dat is de hoop van de maker van deze website.

Bij de analyse van de ‘Filosofie der Vrijheid’ is gebruik gemaakt van een Nederlandse en een Duitse uitgave van het boek, te weten: Steiner, R. (2011 (25) (1894)) Die Philosophie der Freiheit, Grundzüge einer moderenen Weltanschauung. Rudolf Steiner Verlag: Dornach. En, Steiner, R. (1982 (7) (1975)). Filosofie der Vrijheid. Servire B.V.: Katwijk aan Zee.

Meer informatie

– In 1980 is een boekje verschenen van Johan Theissen onder de titel: ‘Vrijheids-inzicht en vrijheids-verwezenlijking, Een leidraad door Rudolf Steiners ‘Filosofie der Vrijheid”. Daarin wordt in heldere bewoordingen uiteengezet wat de hoofdlijn is van Steiner’s betoog. Het is een goed middel om een beter inzicht te verkrijgen van het boek van Steiner. Het boekje is echter wel lastig verkrijgbaar.

– Op de Engelstalige Wikipedia is een uitvoerige samenvatting gegeven van de ‘Filosofie der Vrijheid’. Tevens zijn er verwijzingen naar andere internetpagina’s waar Duitstalige en Engelstalige exemplaren van de ‘Filosofie der Vrijheid’ gratis te vinden zijn.

– Op de Duitstalige website AnthroWiki is meer informatie te vinden over de ‘Filosofie der Vrijheid’. Onder andere is op die website een volledige versie van het Duitstalige boek te vinden. Tevens zijn weblinks naar interessante websites vermeld, waar exemplaren van het boek te vinden zijn en ook een luisterboek (video).

Ga door naar Hoofdstuk 1 →

* Bron: Steiner, R. (1982 (7) (1975)). Filosofie der Vrijheid. Servire B.V.: Katwijk aan Zee, p. 7.

Het doel van deze website

Was het een vrije daad om deze website te bezoeken? Ga je twijfelen? Lees dan verder, wellicht ontdek je een antwoord op de vraag.

Op deze website staan de opvattingen van Rudolf Steiner over het begrip ‘vrijheid’ centraal. Met de website wordt het volgende beoogd:

  • Een samenvatting van de Filosofie der Vrijheid geven. (in ontwikkeling)
  • De Filosofie der Vrijheid plaatsen in het actuele debat over vrijheid. (in ontwikkeling)